ΠΡΟΟΙΜΙΟ

Υπήρξαν νύχτες που ένιωσα πως ο κόσμος ολόκληρος είχε γεμίσει φως και ταυτόχρονα δεν υπήρξε ποτέ πιο σκοτεινός.
Άνθρωποι παντού. Οθόνες παντού. Φωνές παντού. Εικόνες. Ειδήσεις. Ειδοποιήσεις. Ένα ατέλειωτο ποτάμι πληροφορίας που κυλά μέρα και νύχτα πάνω από κουρασμένα μάτια και πρόσωπα άδεια. Και όμως, όσο περισσότερο συνδεόμασταν, τόσο περισσότερο χάναμε ο ένας τον άλλον.
Κάποτε πίστεψα πως ίσως υπερέβαλα. Πως ίσως η θλίψη μου με έκανε να βλέπω πιο σκοτεινά τα πράγματα. Μα ύστερα άρχισα να κοιτάζω καλύτερα τα μάτια των ανθρώπων. Στο λεωφορείο. Στους δρόμους. Στα νοσοκομεία. Στις πολυκατοικίες. Στις εκκλησίες. Παντού το ίδιο αόρατο ράγισμα.
Ο άνθρωπος είχε αρχίσει να εξαφανίζεται πίσω από την εικόνα του.
Και τότε θυμήθηκα εκείνον τον παραλυτικό στη Βηθεσδά. Εκείνον τον άνθρωπο που στεκόταν χρόνια δίπλα στην κολυμβήθρα περιμένοντας να κινηθεί το νερό, περιμένοντας κάποιον να τον δει, κάποιον να τον κρατήσει, κάποιον να τον αγαπήσει αρκετά ώστε να μην τον αφήσει μόνο μέσα στην αδυναμία του. Και όταν ο Χριστός τον ρώτησε, μέσα από όλη τη θλίψη του κόσμου ακούστηκε μία φράση που μοιάζει να διαπερνά τους αιώνες σαν μαχαίρι:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Δεν ξέρω αν υπάρχει πιο τρομακτική πρόταση στην ανθρώπινη ιστορία.
Γιατί μέσα σε αυτές τις τρεις λέξεις κρύβεται όλη η πτώση του ανθρώπου.
Όχι μόνο η αρρώστια του σώματος. Η εγκατάλειψη της ψυχής.
Και πολλές φορές αναρωτιέμαι αν ο σύγχρονος άνθρωπος είναι τελικά πιο μόνος από εκείνον τον παραλυτικό. Γιατί εκείνος τουλάχιστον ήξερε ότι είναι μόνος. Ενώ σήμερα έχουμε δημιουργήσει έναν κόσμο που μας πείθει πως είμαστε συνεχώς μαζί ενώ στην πραγματικότητα βυθιζόμαστε ολοένα βαθύτερα στην απομόνωση.
Έναν ψηφιακό παράδεισο.
Μια νέα Εδέμ.
Έναν κόσμο όπου υποτίθεται πως όλοι επικοινωνούν με όλους, όπου όλα είναι άμεσα, γρήγορα, συνδεδεμένα, προσβάσιμα. Και όμως, ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν φοβήθηκε τόσο πολύ τη σιωπή. Ποτέ δεν δυσκολεύτηκε τόσο να κοιτάξει έναν άλλον άνθρωπο στα μάτια χωρίς να θέλει να επιστρέψει αμέσως στην οθόνη του.
Και τότε άρχισα να σκέφτομαι τον πρώτο Παράδεισο που χάθηκε.
Την αληθινή Εδέμ.
Εκεί όπου ο άνθρωπος ζούσε πρόσωπο προς πρόσωπο με τον Θεό και με τον αδελφό του. Εκεί όπου δεν υπήρχε φόβος, ούτε απόκρυψη, ούτε μοναξιά. Μέχρι τη στιγμή που η σχέση κομματιάστηκε. Μέχρι τη στιγμή που ο άνθρωπος πίστεψε πως μπορεί να υπάρξει μόνος του. Και το πρώτο πράγμα που έκανε μετά την πτώση ήταν να κρυφτεί.
Από τότε ο άνθρωπος κρύβεται συνεχώς.
Κρύφτηκε πίσω από αυτοκρατορίες. Πίσω από ιδεολογίες. Πίσω από δύναμη και χρήμα. Και σήμερα κρύβεται πίσω από ψηφιακές μάσκες και εικονικές ζωές.
Και όσο περισσότερο χάνεται το πρόσωπο, τόσο περισσότερο ακούγεται ξανά η κραυγή:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Κι όμως, μέσα σε αυτή τη νύχτα, κάτι μέσα μου αρνείται να απελπιστεί. Ίσως γιατί θυμάμαι ακόμη πως υπήρξαν εποχές όπου οι άνθρωποι επιβίωσαν όχι χάρη στη δύναμή τους αλλά χάρη στην κοινότητά τους. Χάρη στην Εκκλησία που λειτουργούσε σαν σώμα ζωντανό. Χάρη σε γειτονιές όπου ο άνθρωπος δεν ήταν αριθμός αλλά πρόσωπο γνωστό με το όνομά του.
Όταν διάβαζα τον Παναγή Σκουζέ και περπατούσα μέσα στις παλιές ενορίες της Αθήνας, αισθανόμουν πως άκουγα ακόμη ανάσες ανθρώπων που κρατήθηκαν όρθιοι επειδή δεν εγκατέλειψαν ο ένας τον άλλον. Και ακόμη πιο βαθιά, όταν άνοιγα τις Πράξεις των Αποστόλων, έβλεπα μπροστά μου έναν άλλο τρόπο υπάρξεως.
«Ην αυτών η καρδία και η ψυχή μία.»
Μία καρδιά.
Μία ψυχή.
Όχι απομονωμένες μονάδες.
Όχι ψηφιακές σκιές.
Αλλά άνθρωποι που μοιράζονταν άρτο, δάκρυα, προσευχή, ζωή.
Και τότε κατάλαβα κάτι που με συγκλόνισε.
Ίσως ο μεγαλύτερος πόλεμος της εποχής μας να μην είναι τεχνολογικός.
Ίσως να είναι βαθιά πνευματικός.
Ένας πόλεμος εναντίον του προσώπου.
Ένας πόλεμος εναντίον της ζωντανής παρουσίας.
Ένας πόλεμος που θέλει τον άνθρωπο μόνο, φοβισμένο, εξαντλημένο και εύκολα διαχειρίσιμο.
Και γι’ αυτό αισθάνομαι πως πρέπει να μιλήσουμε.
Όχι για να τρομάξουμε τον άνθρωπο.
Αλλά για να τον ξυπνήσουμε.
Για να θυμηθεί ξανά ότι δεν πλάστηκε για να γίνει αριθμός.
Πλάστηκε για να γίνει αδελφός.
Υπάρχουν στιγμές που νιώθω πως ολόκληρος ο σύγχρονος κόσμος μοιάζει με μια απέραντη πολιτεία γεμάτη φως αλλά χωρίς πρόσωπα. Σαν να περπατά ο άνθρωπος μέσα σε χιλιάδες φωτισμένα παράθυρα και να μη γνωρίζει κανέναν πίσω από αυτά. Σαν να χτίσαμε πόλεις που δεν κοιμούνται ποτέ και όμως μέσα τους κοιμάται η καρδιά του ανθρώπου.
Και όσο περισσότερο προχωρά ο ψηφιακός μετασχηματισμός, τόσο περισσότερο αισθάνομαι πως κάτι ιερό κινδυνεύει να χαθεί. Όχι απλώς παραδόσεις ή συνήθειες. Αλλά ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο υπάρχουμε ως άνθρωποι. Ο τρόπος με τον οποίο αγγίζουμε, ακούμε, καθόμαστε δίπλα στον άλλον, μοιραζόμαστε τον άρτο, το πένθος, τη χαρά και τη σιωπή.
Γιατί ο άνθρωπος δεν πλάστηκε για να ζει μόνο μέσα σε πληροφορία. Πλάστηκε για κοινωνία. Για σχέση. Για παρουσία.
Και αυτό είναι που με κάνει να πονώ βαθιά όταν ακούω τον κόσμο να μιλά συνεχώς για «αναβάθμιση», «βελτιστοποίηση», «διασύνδεση», «έξυπνες κοινωνίες», «ψηφιακή διακυβέρνηση», ενώ ταυτόχρονα γύρω μας πληθαίνουν άνθρωποι εξαντλημένοι, μόνοι, φοβισμένοι, αποκομμένοι ακόμη και μέσα στα ίδια τους τα σπίτια.
Μερικές φορές κοιτάζω ηλικιωμένους ανθρώπους να προσπαθούν να επιβιώσουν μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει χωρίς να τους περιμένει. Μάνες που δεν έχουν σε ποιον να μιλήσουν. Νέους που έχουν εκατοντάδες «φίλους» και κανέναν άνθρωπο να πάρουν τηλέφωνο όταν πέσει η νύχτα και ραγίσει η ψυχή τους. Παιδιά που μεγάλωσαν μπροστά σε οθόνες αλλά δεν έμαθαν ποτέ τι σημαίνει να κάθεσαι γύρω από ένα τραπέζι και να κοιτάζεις πραγματικά τον άλλον.
Και τότε η σκέψη μου επιστρέφει ξανά και ξανά στις πρώτες χριστιανικές κοινότητες.
Όχι γιατί θέλω να δραπετεύσω ρομαντικά στο παρελθόν. Αλλά γιατί εκεί βλέπω έναν άλλο τρόπο υπάρξεως που μοιάζει σχεδόν επαναστατικός για τη σημερινή εποχή.
Οι πρώτοι χριστιανοί δεν επιβίωσαν επειδή είχαν δύναμη. Δεν είχαν εξουσία. Δεν είχαν πλούτο. Δεν είχαν αλγόριθμους ούτε συστήματα. Είχαν όμως κάτι που σήμερα χάνεται επικίνδυνα:
είχαν ο ένας τον άλλον.
«Ην αυτών η καρδία και η ψυχή μία.»
Κάθε φορά που διαβάζω αυτή τη φράση αισθάνομαι σαν να ανοίγει μπροστά μου μια ξεχασμένη πύλη ανθρωπιάς. Μία καρδιά. Μία ψυχή. Όχι επειδή όλοι έγιναν ίδιοι, αλλά επειδή όλοι έμαθαν να αγαπούν ο ένας τον άλλον περισσότερο από τον εαυτό τους.
Και ακόμη πιο συγκλονιστικό:
«Ουδέ εις τι των υπαρχόντων αυτού έλεγεν ίδιον είναι.»
Τίποτε δεν θεωρούσαν αποκλειστικά δικό τους.
Πόσο ξένος ακούγεται αυτός ο λόγος μέσα σε έναν κόσμο που εκπαιδεύει συνεχώς τον άνθρωπο να συσσωρεύει, να αυτοπροβάλλεται, να χτίζει μια ατομική εικόνα, να μετατρέπει ακόμη και την ψυχή του σε περιεχόμενο προς κατανάλωση.
Οι πρώτες κοινότητες δεν ζούσαν απλώς μαζί. Ζούσαν εκκλησιαστικά. Δηλαδή ευχαριστιακά. Η ζωή τους ήταν κοινό ποτήριο. Κοινός άρτος. Κοινή αγωνία. Κοινή ανάσταση.
Και τότε καταλαβαίνω πως αυτό ακριβώς φοβάται πάντοτε ο κόσμος της εξουσίας και του ελέγχου: τον άνθρωπο που δεν είναι μόνος.
Γιατί ο μόνος άνθρωπος φοβάται ευκολότερα. Απελπίζεται ευκολότερα. Καθοδηγείται ευκολότερα. Όταν όμως υπάρχουν αληθινές κοινότητες, όταν υπάρχουν πρόσωπα που γνωρίζονται και αγαπιούνται πραγματικά, τότε γεννιέται κάτι που δεν μπορεί εύκολα να ελεγχθεί.
Γι’ αυτό πιστεύω πως η διάλυση της κοινότητας δεν είναι απλώς κοινωνικό φαινόμενο. Είναι βαθιά πνευματική πληγή.
Και εκεί θυμάμαι ξανά την παλιά Αθήνα του Παναγή Σκουζέ. Εκείνες τις μικρές ενορίες που λειτουργούσαν σαν κιβωτοί μέσα στον φόβο της τυραννίας. Εκεί όπου οι άνθρωποι ακόμη ήξεραν ποιος πεινά, ποιος πενθεί, ποιος αρρώστησε, ποιος έμεινε μόνος.
Η Εκκλησία τότε δεν ήταν απλώς ένας χώρος λατρείας της Κυριακής. Ήταν τρόπος ζωής. Ήταν η ανάσα της κοινότητας.
Και σήμερα αναρωτιέμαι με τρόμο:
αν χαθεί ολοκληρωτικά αυτή η αίσθηση του αδελφού, τι θα απομείνει από τον άνθρωπο;
Ένας αριθμός.
Ένα προφίλ.
 Μια ψηφιακή σκιά.
Όμως βαθιά μέσα μου αρνούμαι να πιστέψω ότι αυτό είναι το τέλος.
Γιατί ακόμη βλέπω ανθρώπους που διψούν για αλήθεια. Για πραγματική παρουσία. Για κοινότητα. Για έναν λόγο που να μην είναι ψεύτικος. Για μια αγκαλιά που να μην αντικαθίσταται από εικονίδια.
Και ίσως γι’ αυτό γράφω αυτές τις λέξεις με τόση αγωνία.
Όχι επειδή μισώ την τεχνολογία.
Αλλά επειδή φοβάμαι έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος θα χάσει τελείως τον άνθρωπο.
Και τότε η κραυγή του παραλυτικού δεν θα είναι πια φράση ενός μόνο ανθρώπου.
Θα είναι η φωνή ολόκληρης της ανθρωπότητας:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»

Κάποτε πίστευα πως ο μεγαλύτερος φόβος του ανθρώπου είναι ο θάνατος. Μα όσο περνούν τα χρόνια, όσο κοιτάζω βαθύτερα μέσα στην καρδιά του κόσμου, τόσο περισσότερο αισθάνομαι πως υπάρχει κάτι που φοβίζει ακόμη πιο πολύ τον άνθρωπο:
να πάψει να είναι πρόσωπο.
Να πάψει να τον γνωρίζει κάποιος αληθινά.
 Να πάψει να τον περιμένει κάποιος.
 Να πάψει να ανήκει κάπου.
 Να γίνει αόρατος μέσα στο πλήθος.
Και ίσως γι’ αυτό η εποχή μας, παρ’ όλη τη δύναμη και την τεχνολογική της λάμψη, κουβαλά μια τόσο βαθιά θλίψη. Γιατί ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν είχε τόσους τρόπους να επικοινωνεί και ποτέ άλλοτε δεν δυσκολεύτηκε τόσο να κοινωνήσει.
Μπορεί να μιλήσει με όλη τη γη και όμως να μη γνωρίζει τον άνθρωπο που μένει δίπλα του. Μπορεί να δείχνει συνεχώς το πρόσωπό του και όμως να μη φανερώνει ποτέ την ψυχή του. Μπορεί να λαμβάνει χιλιάδες μηνύματα και να πεθαίνει από έλλειψη αληθινής παρουσίας.
Και τότε σκέφτομαι πως ίσως η μεγαλύτερη νίκη του κακού στη σύγχρονη εποχή να μην είναι η αμαρτία με τη μορφή που την φανταζόμασταν παλιά. Ίσως είναι η διάλυση της σχέσης. Η διάλυση της κοινότητας. Η διάλυση της ζωντανής παρουσίας.
Γιατί ο διάβολος πάντοτε φοβόταν την ενότητα των ανθρώπων μέσα στον Θεό.
Το βλέπω από την αρχή της ιστορίας.
Στην Εδέμ πρώτα χωρίζει τον άνθρωπο από τον Θεό.
Ύστερα τον άνθρωπο από τον άνθρωπο.
 Κάνει τον Αδάμ να κρυφτεί.
 Κάνει τον Κάιν να σκοτώσει τον αδελφό του.
 Κάνει τη Βαβέλ να γίνει σύγχυση και διαίρεση.
Και μέσα στους αιώνες συνεχίζει το ίδιο έργο:
να συντρίψει το πρόσωπο,
 να διαλύσει την κοινότητα,
 να κάνει τον άνθρωπο να φοβάται τον άλλον άνθρωπο.
Γι’ αυτό οι πρώτες χριστιανικές κοινότητες ήταν τόσο τρομερές στα μάτια του κόσμου. Γιατί μέσα σε μια αυτοκρατορία βίας και φόβου εμφανίστηκαν άνθρωποι που ζούσαν σαν αδέλφια. Άνθρωποι που μοιράζονταν τα υπάρχοντά τους. Άνθρωποι που φρόντιζαν χήρες, αρρώστους, ορφανά, φτωχούς. Άνθρωποι που δεν θεωρούσαν τίποτε αποκλειστικά δικό τους.
Και όσο περισσότερο διαβάζω τις Πράξεις των Αποστόλων τόσο περισσότερο αισθάνομαι πως δεν περιγράφουν απλώς το παρελθόν. Περιγράφουν αυτό που λείπει δραματικά από το παρόν.
Γιατί σήμερα ο άνθρωπος μορφώνεται αλλά δεν μαθητεύει στην αγάπη.
 Συνδέεται αλλά δεν συναντιέται.
 Εκφράζεται αλλά δεν εξομολογείται.
Παρουσιάζεται αλλά δεν αποκαλύπτεται.
Και έτσι αρχίζει σιγά σιγά να μετατρέπεται σε κάτι λειτουργικό αλλά απρόσωπο. Σε μια ύπαρξη που αξιολογείται συνεχώς, καταγράφεται συνεχώς, επιτηρείται συνεχώς, μετριέται συνεχώς.
Αριθμοί.
 Δεδομένα.
 Συμπεριφορές. 
Αλγόριθμοι.
Και μέσα σε όλα αυτά, η ψυχή του ανθρώπου διψά ακόμη για κάτι απλό και αρχαίο:
να αγαπηθεί.
Να τον θυμούνται με το όνομά του.
 Να υπάρχει ένα τραπέζι όπου θα τον περιμένουν.
 Να υπάρχει ένας άνθρωπος που θα τον ακούσει πραγματικά.
Να υπάρχει μια κοινότητα που θα τον σηκώσει όταν πέσει.
Και τότε επιστρέφω ξανά στον παραλυτικό της Βηθεσδά.
Όχι πια μόνο ως μορφή του Ευαγγελίου.
 Αλλά σαν εικόνα ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Έναν άνθρωπο μέσα σε πλήθος ανθρώπων και όμως απόλυτα μόνο.
Έναν άνθρωπο που περιμένει να κινηθεί το νερό αλλά δεν έχει κανέναν να τον κρατήσει.
Και πολλές φορές νιώθω πως αυτή είναι ακριβώς η εικόνα της εποχής μας. Ένας ολόκληρος κόσμος που περιμένει κάποια «σωτηρία» από την τεχνολογία, από τα συστήματα, από την πρόοδο, από την τεχνητή νοημοσύνη, από τον ψηφιακό μετασχηματισμό, ενώ μέσα του συνεχίζει να σπαράζει:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Αλλά εδώ βρίσκεται και η ελπίδα μου.
Γιατί ο Χριστός δεν άφησε τον παραλυτικό μόνο.
Τον πλησίασε.
Δεν του έστειλε πληροφορία. 
Δεν του έστειλε σύστημα.
 Δεν του έστειλε μηχανισμό.
Του πρόσφερε παρουσία.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο επαναστατικό πράγμα που μπορεί ακόμη να υπάρξει στον κόσμο μας:
η αληθινή παρουσία.
Να καθίσει ξανά ο άνθρωπος δίπλα στον άνθρωπο.
 Να γίνει ξανά η ενορία κοινότητα.
 Να σπάσει ξανά ο κοινός άρτος στο ίδιο τραπέζι.
 Να μάθουμε ξανά να ακούμε ο ένας τον άλλον χωρίς βιασύνη.
 Να θυμηθούμε ξανά ότι δεν σωζόμαστε μόνοι.
Και ίσως τότε, μέσα στην πιο βαθιά νύχτα του ψηφιακού κόσμου, να αρχίσει πάλι να ανάβει το πρώτο μικρό φως της αληθινής Εδέμ.
Όχι μιας εικονικής.
 Αλλά μιας Εδέμ όπου ο άνθρωπος ξαναβρίσκει:
 τον Θεό,
 τον αδελφό,
 και τον ίδιο του τον εαυτό.

ΚΥΡΙΩΣ ΜΕΡΟΣ
Όσο περισσότερο σκέφτομαι τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε, τόσο περισσότερο αισθάνομαι πως η μεγαλύτερη τραγωδία της εποχής μας δεν είναι η φτώχεια, ούτε οι πόλεμοι, ούτε ακόμη και η τεχνολογική εξάρτηση. Όλα αυτά είναι πληγές βαθιές. Μα κάτω από όλες κρύβεται μία ακόμη βαθύτερη πληγή: ο άνθρωπος που χάνει τον άνθρωπο.
Και όταν χάνεται ο άνθρωπος, αρχίζει να χάνεται και η εικόνα του Θεού μέσα του.
Δεν είναι τυχαίο που η Αγία Γραφή αρχίζει με σχέση. Ο Θεός δεν δημιουργεί έναν απομονωμένο άνθρωπο για να ζήσει μόνος μέσα στον κόσμο. Ο Παράδεισος δεν είναι τόπος ατομικής αυτάρκειας αλλά κοινωνίας. Ο Αδάμ υπάρχει μπροστά στον Θεό και δίπλα στον άλλον άνθρωπο. Η ίδια η ζωή του είναι σχέση. Είναι πρόσωπο στραμμένο προς πρόσωπο.
Γι’ αυτό και η πτώση δεν είναι απλώς μια «παράβαση εντολής». Είναι ρήξη κοινωνίας.
Το πρώτο πράγμα που κάνει ο άνθρωπος μετά την πτώση είναι να κρυφτεί.
Και από τότε η ιστορία μοιάζει σαν μια ατέλειωτη προσπάθεια του ανθρώπου να καλύψει αυτή τη γύμνια της αποξένωσης. Χτίζει πολιτισμούς, αυτοκρατορίες, ιδεολογίες, συστήματα, τεχνολογίες, και πάντοτε βαθιά μέσα του παραμένει το ίδιο τραύμα: ο φόβος της μοναξιάς.
Καμιά φορά σκέφτομαι πως ολόκληρος ο σύγχρονος ψηφιακός πολιτισμός είναι μια τεράστια προσπάθεια να νικηθεί η μοναξιά χωρίς όμως να χρειαστεί πραγματική κοινωνία. Να νικηθεί η σιωπή χωρίς να χρειαστεί αληθινή συνάντηση. Να υπάρξει επικοινωνία χωρίς θυσία, χωρίς παρουσία, χωρίς πρόσωπο.
Και έτσι ο άνθρωπος γεμίζει τη ζωή του με συνδέσεις αλλά όχι με σχέσεις.
Μπορεί να γνωρίζει τι συμβαίνει στην άλλη άκρη του κόσμου και να αγνοεί τον πόνο του γείτονά του. Μπορεί να μιλά ασταμάτητα και να μην έχει πει ποτέ την αλήθεια της ψυχής του. Μπορεί να δείχνει παντού το πρόσωπό του και ταυτόχρονα να μη γνωρίζει κανείς ποιος πραγματικά είναι.
Κι εκεί ακριβώς αρχίζει να γεννιέται η νέα μορφή της ερήμου.
Όχι η έρημος χωρίς πληροφορία.
 Η έρημος χωρίς πρόσωπο.
Και μέσα σε αυτή την έρημο ακούγεται ξανά η φωνή του παραλυτικού:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Όσο περισσότερο προχωρά ο κόσμος προς τον απόλυτο ψηφιακό μετασχηματισμό, τόσο περισσότερο νιώθω πως αυτή η φράση γίνεται η πιο αληθινή περιγραφή της εποχής μας. Γιατί πίσω από την υπόσχεση της διαρκούς συνδεσιμότητας κρύβεται συχνά μια βαθιά αποσύνδεση της καρδιάς.
Και το πιο τραγικό είναι πως αρχίζουμε σιγά σιγά να συνηθίζουμε αυτή την κατάσταση. Να θεωρούμε φυσιολογικό να μην γνωρίζουμε ποιος ζει δίπλα μας. Να θεωρούμε φυσιολογικό να μην έχουμε χρόνο για τους ηλικιωμένους μας. Να θεωρούμε φυσιολογικό να επικοινωνούμε περισσότερο με οθόνες παρά με ανθρώπους.
Όμως ο άνθρωπος δεν πλάστηκε γι’ αυτό.
Ο άνθρωπος πλάστηκε για Ευχαριστία.
Για κοινό τραπέζι.
 Για κοινό άρτο. 
Για κοινή προσευχή.
 Για κοινό πένθος και κοινή χαρά.
Και γι’ αυτό οι Πράξεις των Αποστόλων με συγκλονίζουν τόσο βαθιά. Γιατί μέσα τους βλέπω κάτι που μοιάζει σχεδόν αδιανόητο για τη σημερινή εποχή: ανθρώπους που αποφάσισαν να υπάρξουν όχι ως μονάδες αλλά ως σώμα.
«Ην αυτών η καρδία και η ψυχή μία.»
Κάθε φορά που διαβάζω αυτή τη φράση αισθάνομαι πως ακούω μια λησμονημένη γλώσσα. Μια γλώσσα που ο κόσμος ξέχασε γιατί έμαθε να μιλά μόνο για ατομικά δικαιώματα, προσωπική επιτυχία, αυτοπραγμάτωση και ιδιωτική ευτυχία.
Οι πρώτοι χριστιανοί όμως δεν ρωτούσαν:
«Πώς θα σωθώ μόνος μου;»
Ζούσαν σαν να ήταν αδύνατον να υπάρξει σωτηρία χωρίς τον αδελφό.
Και αυτό είναι ίσως το πιο επαναστατικό μήνυμα για τη σημερινή εποχή.
Γιατί σήμερα ο άνθρωπος κινδυνεύει να μετατραπεί από πρόσωπο σε λειτουργία. Από εικόνα Θεού σε αριθμό. Από ύπαρξη με αιώνιο προορισμό σε ψηφιακή μονάδα προς διαχείριση.
Όταν ακούω συνεχώς για «δεδομένα», «ψηφιακές ταυτότητες», «έξυπνα συστήματα», «προβλεπτικές συμπεριφορές», αισθάνομαι πολλές φορές πως ο κόσμος αρχίζει να ξεχνά κάτι τρομακτικά σημαντικό:
ότι ο άνθρωπος δεν είναι πληροφορία.
Είναι μυστήριο.
Δεν είναι προφίλ.
 Δεν είναι αλγόριθμος.
 Δεν είναι στατιστικό μοτίβο.
Είναι πρόσωπο ανεπανάληπτο.
Και αν χαθεί αυτή η αίσθηση του προσώπου, τότε ολόκληρος ο πολιτισμός μας θα μοιάζει με έναν τεράστιο ψηφιακό μηχανισμό χωρίς ψυχή.
Γι’ αυτό πιστεύω πως σήμερα περισσότερο από ποτέ ο άνθρωπος χρειάζεται να επιστρέψει στην κοινότητα. Όχι ως ιδεολογικό σύνθημα αλλά ως τρόπο ζωής. Να ξαναβρεί το θάρρος να ανοίξει το σπίτι του, το τραπέζι του, την καρδιά του. Να ξαναγίνει η ενορία τόπος σχέσης και όχι απλής θρησκευτικής συνήθειας. Να μάθουμε ξανά να υπάρχουμε ο ένας για τον άλλον.
Γιατί μόνο τότε θα αρχίσει να θεραπεύεται πραγματικά η κραυγή της Βηθεσδά.
Μόνο τότε ο άνθρωπος θα πάψει να λέει:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»

Όταν διάβαζα τις σελίδες του Παναγή Σκουζέ για την παλιά Αθήνα, ένιωθα πολλές φορές πως δεν διάβαζα απλώς ιστορία αλλά μνήμη ενός κόσμου που πέθαινε αργά. Ενός κόσμου φτωχού, πληγωμένου, φοβισμένου από την τυραννία, και όμως ακόμη ανθρώπινου. Ενός κόσμου όπου ο άνθρωπος δεν είχε χάσει ολοκληρωτικά τον άνθρωπο.
Και αυτό ήταν που με συγκλόνισε περισσότερο.
Όχι τα μεγάλα γεγονότα.
 Όχι οι πολιτικές ανατροπές.
 Όχι οι ισχυροί.
Αλλά οι μικρές κοινότητες.
Οι ενορίες.
 Οι γειτονιές.
 Οι άνθρωποι που ήξεραν ο ένας το όνομα του άλλου.
 Οι καμπάνες που δεν καλούσαν μόνο σε λατρεία αλλά και σε κοινή ύπαρξη.
Διαβάζοντας εκείνες τις περιγραφές αισθανόμουν πως περπατούσα σε μια Αθήνα όπου ακόμη υπήρχε το πρόσωπο. Όπου ο φτωχός δεν ήταν αόρατος. Όπου η χήρα δεν εγκαταλειπόταν εύκολα. Όπου ο άρρωστος δεν ήταν απλώς «περιστατικό». Όπου η ζωή δεν είχε ακόμη μετατραπεί σε απρόσωπη διαχείριση ανθρώπων.
Και τότε κατάλαβα κάτι που πονά βαθιά μέσα μου.
Οι κοινότητες δεν ήταν πολυτέλεια.
 Ήταν τρόπος επιβίωσης.
Μέσα στην τυραννία οι άνθρωποι άντεχαν επειδή υπήρχε ακόμη δεσμός. Επειδή υπήρχε ακόμη η ενορία ως καταφύγιο. Επειδή υπήρχε ακόμη η αίσθηση ότι κανείς δεν σώζεται μόνος.
Και όσο περισσότερο το συλλογιζόμουν, τόσο περισσότερο έβλεπα μπροστά μου τις Πράξεις των Αποστόλων σαν ζωντανή συνέχεια αυτής της αλήθειας.
Οι πρώτοι χριστιανοί δεν οικοδόμησαν πρώτα θεσμούς.
 Οικοδόμησαν κοινότητα.
Δεν άρχισαν με δύναμη.
 Άρχισαν με κοινό ποτήριο.
Άρχισαν με ανθρώπους που άνοιγαν τα σπίτια τους.
 Που έτρωγαν μαζί.
 Που προσεύχονταν μαζί.
 Που έκλαιγαν μαζί.
 Που φρόντιζαν ο ένας τον άλλον σαν μέλη ενός σώματος.
Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο θαύμα του χριστιανισμού.
Όχι μόνο ότι μίλησε για αγάπη.
 Αλλά ότι αγωνίστηκε να την κάνει τρόπο ζωής.
Σήμερα όμως ζω σε έναν κόσμο που μοιάζει να φοβάται όλο και περισσότερο αυτή την αληθινή εγγύτητα. Έναν κόσμο όπου η τεχνολογία υπόσχεται διαρκή σύνδεση ενώ ταυτόχρονα ο άνθρωπος βυθίζεται σε πρωτοφανή απομόνωση.
Και βλέπω γύρω μου κάτι που με τρομάζει.
Άνθρωποι που δεν ξέρουν πια πώς να καθίσουν μαζί χωρίς να κοιτούν οθόνες.
 Οικογένειες που βρίσκονται στο ίδιο δωμάτιο και όμως ζουν σε διαφορετικούς κόσμους.
 Παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς γειτονιά.
 Ηλικιωμένοι που πεθαίνουν χωρίς παρουσία.
 Νέοι που παλεύουν με άγχος, κατάθλιψη και εσωτερικό κενό ενώ ολόκληρος ο κόσμος τους λέει ότι είναι «συνδεδεμένοι».
Και τότε αισθάνομαι πως ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν είναι απλώς τεχνολογική αλλαγή. Είναι ανθρωπολογική και οντολογική αλλαγή.
Αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο υπάρχουμε.
 Ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε.
 Ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε ακόμη και τον ίδιο μας τον εαυτό.
Γιατί όταν ο άνθρωπος αρχίζει να ζει κυρίως μέσα από ψηφιακές αναπαραστάσεις του εαυτού του, τότε σιγά σιγά κινδυνεύει να απομακρυνθεί από την αληθινή ενσάρκωση της ζωής.
Και ο χριστιανισμός είναι ακριβώς το αντίθετο.
Είναι η θρησκεία της Ενανθρωπήσεως.
Ο Θεός δεν έστειλε μήνυμα.
 Έγινε πρόσωπο.
Δεν έστειλε πληροφορία. 
Έγινε παρουσία.
Άγγιξε.
 Δάκρυσε.
 Κουράστηκε.
 Πείνασε.
 Κάθισε στο ίδιο τραπέζι με ανθρώπους.
Και γι’ αυτό φοβάμαι έναν πολιτισμό που συνηθίζει ολοένα περισσότερο σε σχέσεις χωρίς σώμα, χωρίς βλέμμα, χωρίς πραγματική συνάντηση.
Γιατί όταν χάνεται η ενανθρώπηση, χάνεται σιγά σιγά και το πρόσωπο.
Και τότε αρχίζει να κυριαρχεί η πιο ύπουλη μορφή εξουσίας: η απρόσωπη.
Όχι ο τύραννος που βλέπεις μπροστά σου.
 Αλλά τα αόρατα συστήματα που ταξινομούν, αξιολογούν, κατευθύνουν, παρακολουθούν και διαμορφώνουν τη ζωή του ανθρώπου χωρίς εκείνος να το αντιλαμβάνεται πλήρως.
Και μέσα σε όλα αυτά, ο άνθρωπος κουράζεται.
 Εξαντλείται.
 Απελπίζεται.
 Χάνει την αίσθηση της αιωνιότητας.
Γι’ αυτό πιστεύω πως η αναβίωση αληθινών κοινοτήτων σήμερα δεν είναι ρομαντισμός. Είναι πνευματική ανάγκη επιβίωσης.
Να γίνει ξανά η ενορία οικογένεια.
 Να βρουν ξανά οι άνθρωποι κοινό τραπέζι.
 Να υπάρξει ξανά γειτονιά.
 Να μάθουμε ξανά να φροντίζουμε ο ένας τον άλλον όχι διαδικτυακά αλλά υπαρξιακά.
Γιατί ο άνθρωπος δεν θεραπεύεται μόνο με πληροφορία.
Θεραπεύεται με παρουσία.
Θεραπεύεται όταν κάποιος τον θυμάται.
 Όταν κάποιος τον περιμένει.
 Όταν κάποιος προσεύχεται γι’ αυτόν.
 Όταν κάποιος κάθεται δίπλα του στη νύχτα του πόνου.
Και τότε σκέφτομαι ξανά εκείνον τον παραλυτικό στη Βηθεσδά.
Ίσως η μεγαλύτερη αρρώστια του να μην ήταν το σώμα του.
Ίσως να ήταν ότι είχε μείνει μόνος ανάμεσα σε ανθρώπους.
Όπως ακριβώς κινδυνεύει να συμβεί σήμερα με ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Και γι’ αυτό αισθάνομαι μέσα μου τόσο δυνατά ότι πρέπει να βρούμε ξανά ο ένας τον άλλον πριν να είναι αργά.
Να θυμηθούμε ξανά ότι δεν γεννηθήκαμε για ψηφιακή μοναξιά.
Γεννηθήκαμε για κοινωνία αγάπης.

Υπάρχουν στιγμές που αισθάνομαι πως ο κόσμος μας μοιάζει όλο και περισσότερο με μια τεράστια Βαβέλ φωτισμένη από οθόνες. Μια ανθρωπότητα που μιλά ασταμάτητα αλλά δεν ακούγεται πραγματικά. Που παράγει αδιάκοπα λέξεις αλλά ξεχνά τη σιωπή μέσα στην οποία γεννιέται η αλήθεια. Που τρέχει συνεχώς προς το μέλλον ενώ μέσα της πεθαίνει η μνήμη.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο επικίνδυνο σημείο της εποχής μας: δεν χάνουμε μόνο τον άλλον άνθρωπο. Χάνουμε σιγά σιγά και την ικανότητα να θυμόμαστε ποιοι είμαστε.
Γιατί ο άνθρωπος χωρίς μνήμη γίνεται εύκολα υλικό προς διαμόρφωση.
Όταν ξεχάσει την παράδοσή του, την πίστη του, τις κοινότητές του, τον τρόπο που έζησαν οι πρόγονοί του, τότε αρχίζει να πιστεύει πως η μοναξιά είναι φυσιολογική. Πως η αποξένωση είναι πρόοδος. Πως η διαρκής επιτήρηση είναι ασφάλεια. Πως η μετατροπή του ανθρώπου σε δεδομένο είναι αναπόφευκτη εξέλιξη.
Αλλά κάθε φορά που ανοίγω τις Πράξεις των Αποστόλων νιώθω σαν να ακούω μια φωνή που έρχεται από έναν άλλο κόσμο. Έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος ακόμη δεν είχε παραδοθεί ολοκληρωτικά στον φόβο και στον ατομισμό.
Εκεί δεν υπήρχε η λατρεία της αυτάρκειας.
Υπήρχε η κοινότητα.
Υπήρχε το «μαζί».
Υπήρχε ο άνθρωπος που δεν μπορούσε να φανταστεί τη ζωή του αποκομμένη από τον αδελφό του.
Και πολλές φορές αναρωτιέμαι τι θα σκεφτόταν ένας πρώτος χριστιανός αν έβλεπε τη δική μας εποχή. Αν έβλεπε εκατομμύρια ανθρώπους να ζουν στοιβαγμένοι σε πόλεις και όμως να πεθαίνουν από μοναξιά. Αν έβλεπε ανθρώπους να γνωρίζουν κάθε παγκόσμια είδηση αλλά να μη γνωρίζουν ποιος υποφέρει στο διπλανό διαμέρισμα. Αν έβλεπε οικογένειες να διαλύονται σιωπηλά μέσα στην υπερδιέγερση και στον αδιάκοπο ψηφιακό θόρυβο.
Ίσως να έκλαιγε.
Ίσως όμως και να μας υπενθύμιζε κάτι που ξεχάσαμε: ότι η Εκκλησία δεν γεννήθηκε για να είναι θεσμός εξυπηρέτησης θρησκευτικών αναγκών αλλά τρόπος ζωής απέναντι στον θάνατο και στη διάλυση του ανθρώπου.
Γιατί οι πρώτες κοινότητες δεν είχαν μόνο κοινή πίστη.
Είχαν κοινή ζωή.
Και αυτό σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητο.
Ο σύγχρονος άνθρωπος εκπαιδεύεται να είναι αυτάρκης. Να μη χρειάζεται κανέναν. Να καταναλώνει μόνος, να διασκεδάζει μόνος, να εργάζεται μόνος, να επιβιώνει μόνος. Και μέσα σε αυτή τη διαδικασία χάνει σιγά σιγά την ίδια του την καρδιά.
Γιατί η καρδιά του ανθρώπου ανοίγει μόνο μέσα στη σχέση.
Δεν μπορώ να ξεχάσω ποτέ κάτι που ένιωσα διαβάζοντας τον Παναγή Σκουζέ. Πίσω από όλες τις περιγραφές της παλιάς Αθήνας υπήρχε ακόμη η αίσθηση ότι οι άνθρωποι ανήκαν κάπου. Ότι υπήρχε γειτονιά. Υπήρχε ενορία. Υπήρχε κοινή μνήμη. Υπήρχε το αίσθημα ότι η ζωή του ενός ακουμπά επάνω στη ζωή του άλλου.
Και τότε συγκρίνω εκείνον τον κόσμο με τη σημερινή πραγματικότητα και νιώθω βαθιά μέσα μου ένα είδος πένθους.
Γιατί σήμερα μπορεί να μένουμε χρόνια δίπλα σε ανθρώπους χωρίς ποτέ να γνωρίσουμε πραγματικά ο ένας τον άλλον. Μπορεί να πεθάνει ένας ηλικιωμένος μόνος σε ένα διαμέρισμα και να το μάθουν μέρες μετά. Μπορεί νέοι άνθρωποι να σπαράζουν εσωτερικά από απελπισία ενώ εξωτερικά χαμογελούν μέσα σε φωτογραφίες και ψηφιακές πλατφόρμες.
Και όλο αυτό παρουσιάζεται ως «πρόοδος».
Αλλά βαθιά μέσα μου αισθάνομαι πως πρόοδος χωρίς πρόσωπο δεν είναι αληθινή πρόοδος.
Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι μηχανή προς βελτιστοποίηση.
Είναι εικόνα Θεού.
Και η εικόνα του Θεού μέσα στον άνθρωπο φαίνεται κυρίως στην ικανότητά του να αγαπά, να κοινωνεί, να θυσιάζεται, να προσφέρει τον εαυτό του.
Γι’ αυτό και φοβάμαι τόσο έναν κόσμο όπου όλα αρχίζουν να μετρώνται μόνο με όρους αποτελεσματικότητας και λειτουργικότητας. Έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος αξίζει όσο αποδίδει, όσο παράγει, όσο καταναλώνει, όσο «συμμορφώνεται» με τα συστήματα.
Αυτό δεν είναι μεταμόρφωση.
Είναι απανθρωποποίηση.
Η αληθινή μεταμόρφωση συμβαίνει μόνο όταν ο άνθρωπος πλησιάζει τον Χριστό και γίνεται περισσότερο πρόσωπο, περισσότερο αγάπη, περισσότερο φως.
Όχι όταν χάνει τη μοναδικότητά του μέσα σε απρόσωπους μηχανισμούς.
Και τότε σκέφτομαι πως ίσως η μεγαλύτερη πράξη αντίστασης σήμερα να είναι κάτι φαινομενικά μικρό και απλό:
να μάθουμε ξανά να υπάρχουμε μαζί.
Να ανοίξουμε ξανά τα σπίτια μας.
 Να καθίσουμε στο ίδιο τραπέζι.
 Να γνωρίσουμε τους ανθρώπους της γειτονιάς μας.
 Να γίνει ξανά η ενορία τόπος ζωντανής κοινότητας.
 Να θυμηθούμε τους ηλικιωμένους.
 Να φροντίσουμε τους αδύναμους.
 Να μοιραστούμε άρτο, χρόνο, παρουσία.
Γιατί όσο περισσότερο το σκέφτομαι, τόσο περισσότερο πιστεύω πως ο διάβολος δεν φοβάται τίποτε περισσότερο από ανθρώπους που ενώνονται αληθινά μέσα στον Χριστό.
Ανθρώπους που αρνούνται να γίνουν αριθμοί.
Ανθρώπους που ακόμη κοιτάζουν ο ένας τον άλλον στα μάτια και λένε:
«Δεν θα σε αφήσω μόνο.»

Υπάρχουν νύχτες που μένω ξύπνιος και αναρωτιέμαι αν ο σύγχρονος άνθρωπος έχει καταλάβει πραγματικά τι χάνει. Όχι τι αλλάζει. Τι χάνει.
Γιατί κάθε εποχή αλλάζει. Αυτό δεν είναι καινούργιο. Οι αυτοκρατορίες έπεσαν, οι πόλεις μεταμορφώθηκαν, οι τρόποι ζωής πέρασαν σαν άνεμος πάνω από τη γη. Μα υπάρχουν κάποια πράγματα που όταν χαθούν, ο άνθρωπος αρχίζει να χάνει την ίδια του την ψυχή.
Και ένα από αυτά είναι η ζωντανή παρουσία.
Όσο περισσότερο εισερχόμαστε σε έναν κόσμο ψηφιακής διαμεσολάβησης, τόσο περισσότερο φοβάμαι πως συνηθίζουμε σε μια ύπαρξη χωρίς πραγματική ενσάρκωση. Σαν να εκπαιδευόμαστε σιγά σιγά να υπάρχουμε από απόσταση. Να αγαπάμε από απόσταση. Να πενθούμε από απόσταση. Να προσευχόμαστε από απόσταση. Να ζούμε χωρίς άγγιγμα, χωρίς κοινό τραπέζι, χωρίς το βάρος και την ευλογία της πραγματικής ανθρώπινης εγγύτητας.
Και όμως, όλη η χριστιανική αλήθεια είναι η ενσάρκωση.
Ο Θεός δεν έσωσε τον κόσμο από μακριά.
Μπήκε μέσα στην ανθρώπινη ιστορία.
 Άγγιξε λεπρούς.
 Έκλαψε μπροστά στον τάφο του Λαζάρου.
 Κάθισε δίπλα σε αμαρτωλούς.
 Έκοψε τον άρτο με τους μαθητές Του. 
Περπάτησε ανάμεσα στους ανθρώπους.
Η σωτηρία ήρθε μέσα από παρουσία.
Και ίσως γι’ αυτό πονώ τόσο όταν βλέπω τον άνθρωπο να συνηθίζει ολοένα περισσότερο στην απουσία. Στην εικονική σχέση. Στην ψευδαίσθηση ότι μπορεί να υπάρξει κοινωνία χωρίς πραγματικό μοίρασμα ζωής.
Γιατί βαθιά μέσα μου νιώθω πως ο άνθρωπος δεν αντέχει για πολύ χωρίς αληθινή κοινότητα. Ακόμη κι αν προσπαθεί να πείσει τον εαυτό του πως είναι αυτάρκης, η καρδιά του συνεχίζει να πεινά για πρόσωπο.
Το βλέπω παντού.
Σε ανθρώπους που έχουν τα πάντα αλλά αισθάνονται άδειοι.
 Σε παιδιά που μεγάλωσαν μέσα στην τεχνολογία αλλά δεν έμαθαν ποτέ τι σημαίνει να ακούς τη σιωπή μιας οικογένειας γύρω από ένα τραπέζι.
 Σε ηλικιωμένους που νιώθουν πως ο κόσμος προχωρά χωρίς αυτούς.
 Σε νέους που διψούν απελπισμένα να ανήκουν κάπου.
Και τότε θυμάμαι ξανά τις πρώτες χριστιανικές κοινότητες.
Δεν ήταν τέλειες.
 Δεν ήταν χωρίς συγκρούσεις ή αδυναμίες.
 Αλλά είχαν κάτι που σήμερα χάνεται δραματικά:
είχαν παρουσία.
Γνώριζαν ο ένας τον άλλον. 
Κουβαλούσαν ο ένας τα βάρη του άλλου.
 Προσεύχονταν μαζί.
 Έτρωγαν μαζί.
 Ζούσαν σαν σώμα.
Και αυτό το «σώμα» είναι ίσως η πιο επαναστατική λέξη απέναντι στον σύγχρονο ακραίο ατομικισμό.
Γιατί το σώμα δεν μπορεί να υπάρξει όταν κάθε μέλος ζει μόνο για τον εαυτό του.
Κι όμως σήμερα ολόκληρος ο πολιτισμός μοιάζει να εκπαιδεύει τον άνθρωπο να σκέφτεται πρώτα ως μονάδα και μετά — αν περισσέψει χώρος — ως κοινότητα.
Πρώτα το «εγώ».
 Πρώτα η εικόνα μου.
 Πρώτα η επιτυχία μου.
 Πρώτα η ψηφιακή μου ταυτότητα.
 Πρώτα η προσωπική μου επιβεβαίωση.
Και έτσι ο άνθρωπος εξαντλείται προσπαθώντας να κατασκευάζει συνεχώς έναν εαυτό προς προβολή, ενώ μέσα του πεθαίνει ο αληθινός άνθρωπος που απλώς ήθελε να αγαπηθεί.
Καμιά φορά αναρωτιέμαι αν ο σύγχρονος κόσμος φοβάται τελικά την αληθινή κοινότητα επειδή η αληθινή κοινότητα απαιτεί θυσία.
Δεν μπορείς να υπάρξεις πραγματικά με άλλους ανθρώπους χωρίς υπομονή.
 Χωρίς συγχώρηση.
 Χωρίς κόπο.
 Χωρίς να πληγωθείς.
 Χωρίς να μάθεις να κουβαλάς τον αδελφό σου.
Η ψηφιακή πραγματικότητα υπόσχεται συχνά σχέσεις χωρίς κόστος. Συνδέσεις που ανοίγουν και κλείνουν με ένα άγγιγμα. Παρουσίες που διαγράφονται εύκολα. Ανθρώπους που αντικαθίστανται αμέσως μόλις κουράσουν, διαφωνήσουν ή πονέσουν.
Αλλά η αληθινή αγάπη δεν λειτουργεί έτσι.
Η αληθινή κοινότητα μένει. 
Υπομένει.
 Σηκώνει.
 Περιμένει.
 Πενθεί μαζί.
 Ανασταίνεται μαζί.
Και γι’ αυτό συγκλονίζομαι όταν σκέφτομαι πως στις Πράξεις των Αποστόλων οι άνθρωποι «έθεταν παρά τους πόδας των αποστόλων» ό,τι είχαν. Δεν το έκαναν επειδή υπήρχε κάποιος εξαναγκασμός. Το έκαναν γιατί είχαν αρχίσει να θεραπεύονται από τη μεγαλύτερη αρρώστια του ανθρώπου: την απομόνωση του εγώ.
Εκεί βρίσκεται το μεγάλο μυστήριο.
Ο άνθρωπος σώζεται όταν παύει να ζει μόνο για τον εαυτό του.
Και ίσως γι’ αυτό ο σύγχρονος κόσμος, παρά την τεχνολογική του ισχύ, μοιάζει τόσο κουρασμένος. Γιατί υπόσχεται στον άνθρωπο τα πάντα εκτός από αυτό που πραγματικά χρειάζεται: κοινωνία αληθινής αγάπης.
Κι έτσι επιστρέφω ξανά και ξανά στον παραλυτικό της Βηθεσδά.
Όχι μόνο ως έναν άρρωστο άνθρωπο.
 Αλλά σαν προφητική εικόνα της εποχής μας.
Έναν άνθρωπο περικυκλωμένο από κόσμο και όμως εγκαταλειμμένο.
 Έναν άνθρωπο που περιμένει κάποιον να τον κρατήσει.
 Έναν άνθρωπο που κουβαλά μέσα του τη φράση που ίσως έγινε η πιο κρυφή προσευχή της ανθρωπότητας:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Και βαθιά μέσα μου πιστεύω πως η απάντηση του Χριστού σε αυτή την κραυγή δεν ήταν μόνο ένα θαύμα θεραπείας.
Ήταν η αποκατάσταση της παρουσίας.
Η αποκάλυψη ότι ο άνθρωπος δεν πλάστηκε για να μείνει μόνος.

Όσο βαθύτερα κατεβαίνω μέσα σε όλα αυτά, τόσο περισσότερο αισθάνομαι πως ο άνθρωπος της εποχής μας βρίσκεται μπροστά σε μια τεράστια πνευματική σύγχυση. Γιατί του παρουσιάζεται συνεχώς ένας κόσμος που μοιάζει με παράδεισο ενώ μέσα του κρύβει όλο και μεγαλύτερη ερημιά.
Και πολλές φορές σκέφτομαι πως αυτό είναι το πιο επικίνδυνο ψέμα της σύγχρονης εποχής: ότι η άνεση μπορεί να αντικαταστήσει την κοινωνία. Ότι η ταχύτητα μπορεί να αντικαταστήσει την παρουσία. Ότι η πληροφορία μπορεί να αντικαταστήσει τη σοφία. Ότι η ψηφιακή σύνδεση μπορεί να αντικαταστήσει την αγάπη.
Μα η καρδιά του ανθρώπου δεν ξεγελιέται τόσο εύκολα.
Γι’ αυτό βλέπουμε γύρω μας τόση κόπωση. Τόση ψυχική εξάντληση. Τόσο άγχος. Τόση κατάθλιψη. Τόσο φόβο. Γιατί ο άνθρωπος μπορεί να έχει πρόσβαση σε ολόκληρο τον κόσμο και ταυτόχρονα να μη βρίσκει έναν άνθρωπο να ακουμπήσει την ψυχή του.
Και τότε σκέφτομαι ξανά τον χαμένο Παράδεισο.
Η πρώτη Εδέμ δεν χάθηκε επειδή ο άνθρωπος στερήθηκε την πληροφορία. Χάθηκε επειδή διαλύθηκε η σχέση εμπιστοσύνης και αγάπης με τον Θεό. Και αμέσως μετά διαλύθηκε και η σχέση του ανθρώπου με τον άνθρωπο.
Ο Αδάμ κρύβεται. 
Ο άνθρωπος φοβάται.
 Η κοινωνία συντρίβεται.
Και από εκεί αρχίζει όλη η τραγωδία της ιστορίας.
Γι’ αυτό νιώθω τόσο έντονα πως η σύγχρονη «ψηφιακή Εδέμ» επαναλαμβάνει με άλλον τρόπο το ίδιο αρχαίο δράμα. Υπόσχεται γνώση χωρίς σοφία. Παντοδυναμία χωρίς ταπείνωση. Ελευθερία χωρίς αλήθεια. Σύνδεση χωρίς πρόσωπο.
Και τελικά αφήνει τον άνθρωπο πάλι μόνο.
Ίσως πιο μόνο από ποτέ.
Γιατί τουλάχιστον στις παλιότερες εποχές ο άνθρωπος γνώριζε τη φτώχεια του. Σήμερα συχνά ζει μέσα στην ψευδαίσθηση ότι δεν χρειάζεται κανέναν. Μα βαθιά μέσα του συνεχίζει να διψά για το ίδιο πράγμα που διψούσε πάντοτε:
να αγαπηθεί αληθινά.
Και εδώ ακριβώς αισθάνομαι πως οι πρώτες χριστιανικές κοινότητες γίνονται προφητεία για το μέλλον και όχι απλώς ανάμνηση του παρελθόντος.
Γιατί εκεί οι άνθρωποι τόλμησαν κάτι που σήμερα φαίνεται σχεδόν αδύνατο: να εμπιστευθούν ξανά ο ένας τον άλλον.
Να ανοίξουν τα σπίτια τους. 
Να μοιραστούν τον άρτο τους.
 Να κουβαλήσουν τα βάρη των αδελφών τους.
 Να πάψουν να ζουν ως απομονωμένα «εγώ».
Και όσο περισσότερο διαβάζω τις Πράξεις των Αποστόλων τόσο περισσότερο νιώθω πως δεν μιλούν μόνο για την Εκκλησία των πρώτων αιώνων αλλά και για αυτό που θα χρειαστεί απελπισμένα ο άνθρωπος στους τελευταίους.
Μικρές κοινότητες φωτός μέσα σε έναν κόσμο αποξένωσης.
Άνθρωποι που θα θυμηθούν ξανά το όνομα ο ένας του άλλου. 
Που θα μοιραστούν ξανά χρόνο και ζωή.
 Που θα αρνηθούν να μετατρέψουν τον αδελφό τους σε δεδομένο ή χρηστικότητα.
Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι χρήσιμος.
Είναι ιερός.
Και όταν χάνεται αυτή η αίσθηση της ιερότητας του ανθρώπινου προσώπου, τότε όλα επιτρέπονται. Η επιτήρηση γίνεται φυσιολογική. Η διαχείριση των ανθρώπων γίνεται «αναγκαία». Η μοναξιά γίνεται συνηθισμένη. Η ψυχή αρχίζει να αντιμετωπίζεται σαν βιολογικός και ψυχολογικός μηχανισμός προς ρύθμιση.
Αλλά ο άνθρωπος δεν είναι μηχανή.
Είναι μυστήριο εικόνας Θεού.
Και βαθιά μέσα μου αισθάνομαι πως αυτό ακριβώς πρέπει να φωνάξει ξανά η Εκκλησία μέσα στον σύγχρονο κόσμο. Όχι με κραυγές πανικού. Όχι με μίσος απέναντι στην τεχνολογία. Αλλά με υπενθύμιση της αλήθειας του ανθρώπου.
Να θυμίσει ότι κανένα σύστημα δεν μπορεί να αντικαταστήσει το πρόσωπο.
 Ότι καμία οθόνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει την αγκαλιά.
 Ότι καμία τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη θυσιαστική αγάπη.
 Ότι ο άνθρωπος σώζεται μόνο μέσα στην κοινωνία αγάπης με τον Θεό και τον αδελφό.
Και τότε επιστρέφω ξανά στον Παναγή Σκουζέ και στις παλιές ενορίες της Αθήνας. Σε εκείνες τις γειτονιές που μπορεί να ήταν φτωχές, αλλά δεν είχαν ακόμη παραδοθεί ολοκληρωτικά στην απρόσωπη ζωή. Εκεί όπου η εκκλησία χτυπούσε σαν καρδιά μέσα στην κοινότητα. Εκεί όπου η ζωή του ενός άγγιζε πραγματικά τη ζωή του άλλου.
Και αναρωτιέμαι:
μήπως τελικά η μεγαλύτερη πρόοδος δεν είναι να γίνουμε πιο «έξυπνοι» τεχνολογικά αλλά πιο ανθρώπινοι;
Μήπως ο αληθινός πολιτισμός δεν φαίνεται από την ισχύ των συστημάτων του αλλά από το αν αφήνει χώρο για αγάπη, έλεος, κοινότητα και παρουσία;
Γιατί ένας κόσμος μπορεί να γίνει τεχνολογικά πανίσχυρος και πνευματικά έρημος.
Και τότε η φράση του παραλυτικού γίνεται σχεδόν αποκαλυπτική:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Μια κραυγή που δεν βγαίνει πια μόνο από έναν άρρωστο άνθρωπο δίπλα στην κολυμβήθρα.
Αλλά από ολόκληρη την ανθρωπότητα που πνίγεται μέσα στον πιο συνδεδεμένο και ταυτόχρονα πιο μοναχικό πολιτισμό της ιστορίας.
Καμιά φορά αναρωτιέμαι αν η μεγαλύτερη αρρώστια της εποχής μας είναι τελικά ότι ο άνθρωπος έμαθε να ζει χωρίς ελπίδα αληθινής κοινωνίας. Σαν να συμβιβάστηκε σιγά σιγά με την ιδέα ότι η μοναξιά είναι φυσιολογική. Ότι η απομόνωση είναι το τίμημα της προόδου. Ότι η ψυχή μπορεί να τραφεί με εικόνες, πληροφορίες και ψηφιακές ανταλλαγές χωρίς να πεθάνει από πείνα αγάπης.
Και όμως, όσο περισσότερο παρατηρώ τον κόσμο, τόσο περισσότερο βλέπω ότι ο άνθρωπος διψά ακόμη απελπισμένα για το ίδιο πράγμα που διψούσε πάντοτε: να ανήκει κάπου. Να υπάρχει κάποιος που θα τον περιμένει. Να υπάρχει ένα τραπέζι όπου θα ακουστεί το όνομά του με αγάπη. Να υπάρχει μια κοινότητα που θα τον σηκώσει όταν πέσει.
Γιατί ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για απομόνωση.
Ούτε για διαρκή αυτοπροβολή. 
Ούτε για ατελείωτη κατανάλωση πληροφορίας.
 Ούτε για να ζει εγκλωβισμένος μέσα σε μια ψηφιακή αναπαράσταση του εαυτού του.
Δημιουργήθηκε για κοινωνία.
Και γι’ αυτό πονώ βαθιά όταν βλέπω τον κόσμο να συνηθίζει όλο και περισσότερο σε μια ύπαρξη χωρίς πραγματικό μοίρασμα ζωής. Άνθρωποι που δεν ξέρουν πλέον πώς να σιωπούν μαζί. Πώς να πενθούν μαζί. Πώς να χαίρονται μαζί χωρίς να χρειάζεται να το μετατρέψουν αμέσως σε εικόνα προς κατανάλωση.
Όλα μοιάζουν να περνούν μέσα από μια οθόνη.
Ακόμη και η θλίψη.
 Ακόμη και ο θάνατος.
 Ακόμη και η αγάπη.
Και τότε αισθάνομαι πως η ψυχή του ανθρώπου αρχίζει να εξαντλείται γιατί πλάστηκε για ενσάρκωση και όχι για διαρκή εικονικότητα.
Γι’ αυτό επιστρέφω ξανά και ξανά στις Πράξεις των Αποστόλων σαν διψασμένος άνθρωπος που ψάχνει νερό μέσα στην έρημο. Γιατί εκεί βλέπω έναν κόσμο όπου η ζωή δεν ήταν θεωρία αλλά κοινό βίωμα.
Οι άνθρωποι συναντιούνταν πραγματικά. 
Προσεύχονταν πραγματικά.
 Έτρωγαν πραγματικά μαζί.
 Φρόντιζαν πραγματικά ο ένας τον άλλον.
Δεν υπήρχε η ψευδαίσθηση της κοινότητας.
 Υπήρχε κοινότητα.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο τρομακτικό χαρακτηριστικό της εποχής μας: ότι κινδυνεύουμε να αντικαταστήσουμε την αλήθεια με προσομοιώσεις της αλήθειας.
Να έχουμε επικοινωνία χωρίς σχέση.
 Έκφραση χωρίς εξομολόγηση.
 Συνδεσιμότητα χωρίς κοινωνία.
 Παρουσία χωρίς σώμα.
 Γνώση χωρίς σοφία.
Και μέσα σε όλα αυτά, η καρδιά του ανθρώπου συνεχίζει να φωνάζει σιωπηλά:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Μερικές φορές σκέφτομαι πως αυτή η φράση είναι το κρυφό ευαγγέλιο της εποχής μας. Η αλήθεια που κρύβεται πίσω από όλη την ψηφιακή λάμψη. Γιατί όσο πιο πολύ ο άνθρωπος μετατρέπεται σε δεδομένο, τόσο περισσότερο χάνει την αίσθηση ότι είναι μοναδικό και ανεπανάληπτο πρόσωπο.
Και τότε γεννιέται ο μεγάλος κίνδυνος.
Να αρχίσουμε να βλέπουμε ο ένας τον άλλον όχι ως εικόνες Θεού αλλά ως λειτουργίες. Ως παραγωγικές μονάδες. Ως συμπεριφορικά προφίλ. Ως αριθμούς μέσα σε συστήματα.
Αυτό όμως δεν είναι ο άνθρωπος.
Ο άνθρωπος είναι μυστήριο. 
Είναι πρόσωπο αιώνιο.
 Είναι ύπαρξη πλασμένη να αγαπά και να αγαπιέται.
Και γι’ αυτό πιστεύω όλο και πιο βαθιά πως η αληθινή αντίσταση της εποχής μας δεν θα είναι πρώτα πολιτική ή τεχνολογική.
Θα είναι υπαρξιακή και πνευματική.
Θα είναι η απόφαση να μη χάσουμε το πρόσωπο.
 Να μη χάσουμε την κοινότητα.
 Να μη χάσουμε τη δυνατότητα της αληθινής παρουσίας.
Να μάθουμε ξανά να καθόμαστε μαζί χωρίς βιασύνη.
 Να ανοίξουμε ξανά τα σπίτια μας. 
Να γίνει ξανά η ενορία τόπος ζωής και όχι απλής θρησκευτικής συνήθειας.
 Να μάθουμε ξανά να ακούμε.
 Να φροντίζουμε τους ηλικιωμένους μας.
 Να προστατεύουμε τα παιδιά από την απόλυτη ψηφιακή απορρόφηση.
 Να δώσουμε ξανά χώρο στη σιωπή, στην προσευχή, στο κοινό τραπέζι.
Γιατί βαθιά μέσα μου νιώθω πως μόνο έτσι θα μπορέσει ο άνθρωπος να ανασάνει ξανά.
Όχι απορρίπτοντας με φόβο κάθε τεχνολογία.
 Αλλά αρνούμενος να παραδώσει την ψυχή του σε έναν κόσμο χωρίς πρόσωπο.
Και τότε καταλαβαίνω κάτι που με συγκλονίζει.
Ο Χριστός δεν ήρθε απλώς να διδάξει μια ηθική.
Ήρθε να δημιουργήσει ξανά κοινότητα.
Ένα νέο σώμα.
 Μια νέα ανθρωπότητα.
 Μια ζωή όπου ο άνθρωπος δεν θα είναι μόνος.
Και ίσως γι’ αυτό η Εκκλησία ονομάζεται σώμα Χριστού.
Γιατί κανένα μέλος δεν μπορεί να ζήσει αποκομμένο χωρίς να νεκρωθεί.
Και όσο περισσότερο το σκέφτομαι, τόσο περισσότερο πιστεύω πως ο μεγαλύτερος πειρασμός της εποχής μας είναι να συνηθίσουμε τη μοναξιά και να τη βαφτίσουμε φυσιολογική.
Αλλά δεν είναι φυσιολογική.
Ο άνθρωπος πλάστηκε για πρόσωπο. 
Για κοινωνία.
 Για αγάπη.
 Για κοινό άρτο.
 Για ζωντανή παρουσία.
Και γι’ αυτό ακόμη πιστεύω ότι μέσα στη βαθύτερη νύχτα αυτού του ψηφιακού κόσμου μπορούν να γεννηθούν ξανά μικρές κοινότητες φωτός.
Άνθρωποι που θα κοιτάξουν ξανά ο ένας τον άλλον στα μάτια.
 Που θα σπάσουν μαζί τον άρτο.
 Που θα μοιραστούν τη ζωή τους.
 Που θα γίνουν πάλι αδελφοί.
Και τότε ίσως αρχίσει σιγά σιγά να θεραπεύεται η πιο βαθιά πληγή της ανθρωπότητας.
Η φοβερή κραυγή:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»

ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Και τώρα, ύστερα από όλη αυτή τη διαδρομή μέσα από τον χαμένο Παράδεισο, τη Βηθεσδά, τις Πράξεις των Αποστόλων, τις παλιές ενορίες της Αθήνας και τη σύγχρονη ψηφιακή έρημο, νιώθω μέσα μου μια βαθιά ανάγκη να σωπάσω για λίγο.
Γιατί υπάρχουν στιγμές που οι λέξεις δεν αρκούν πια.
Μόνο η καρδιά μπορεί να συνεχίσει να μιλά.
Και μέσα σε αυτή τη σιωπή ακούω όλο και πιο καθαρά πως η μεγαλύτερη αγωνία του σύγχρονου ανθρώπου δεν είναι τελικά αν θα προχωρήσει η τεχνολογία, ούτε αν θα αλλάξει ο κόσμος, ούτε αν θα έρθουν ακόμη πιο μεγάλοι μετασχηματισμοί.
Η βαθύτερη αγωνία του είναι αν θα χαθεί ολοκληρωτικά το πρόσωπο.
Αν θα μείνει κάποιος να τον κοιτάξει αληθινά.
 Αν θα υπάρχει ακόμη χώρος για δάκρυα.
 Αν θα υπάρχει ακόμη τραπέζι κοινό.
 Αν θα υπάρχει ακόμη άνθρωπος που να θυμάται το όνομά του.
Και όσο το σκέφτομαι, τόσο περισσότερο νιώθω πως αυτή είναι η αληθινή μάχη της εποχής μας.
Όχι απλώς μια πολιτισμική ή τεχνολογική σύγκρουση.
Αλλά μια μάχη για την ψυχή του ανθρώπου.
Γιατί όταν ο άνθρωπος πάψει να βλέπει τον άλλον ως μυστήριο ιερό και αρχίσει να τον βλέπει μόνο ως πληροφορία, ως χρηστικότητα, ως δεδομένο, τότε κάτι βαθιά ανθρώπινο αρχίζει να πεθαίνει.
Και αυτός ο θάνατος δεν έρχεται ξαφνικά.
Έρχεται αργά.
 Σχεδόν αθόρυβα.
Έρχεται όταν σταματάμε να επισκεπτόμαστε τους ηλικιωμένους μας. 
Όταν δεν γνωρίζουμε πια τους γείτονές μας.
 Όταν η οικογένεια χάνεται μέσα σε παράλληλες οθόνες.
 Όταν η ενορία γίνεται απλώς ένας χώρος που περνάμε βιαστικά. 
Όταν η σιωπή μάς τρομάζει. 
Όταν δεν αντέχουμε να μείνουμε μόνοι με τον εαυτό μας και με τον Θεό.
Και τότε ο άνθρωπος προσπαθεί να γεμίσει το κενό με ακόμη περισσότερη πληροφορία, ακόμη περισσότερη ταχύτητα, ακόμη περισσότερη εικόνα. Μα η ψυχή του συνεχίζει να πεινά για κάτι που δεν μπορεί να παραχθεί τεχνητά:
για αληθινή παρουσία.
Γι’ αυτό πιστεύω πως το μεγάλο ερώτημα της εποχής μας δεν είναι αν η τεχνολογία είναι καλή ή κακή.
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν ο άνθρωπος θα παραμείνει άνθρωπος.
Αν θα θυμάται ακόμη να αγαπά.
 Αν θα θυμάται ακόμη να προσεύχεται μαζί με άλλους ανθρώπους. 
Αν θα θυμάται ακόμη να θυσιάζεται.
 Αν θα θυμάται ακόμη ότι κανείς δεν σώζεται μόνος.
Και εκεί επιστρέφω ξανά στις Πράξεις των Αποστόλων σαν να επιστρέφω σε πηγή καθαρού νερού.
Γιατί εκεί βλέπω ανθρώπους που δεν φοβήθηκαν να ζήσουν μαζί. Που δεν ντράπηκαν να έχουν ανάγκη ο ένας τον άλλον. Που δεν έχτισαν τη ζωή τους επάνω στον ατομισμό αλλά επάνω στην κοινότητα της αγάπης.
Και τότε συνειδητοποιώ κάτι που με συγκλονίζει βαθιά.
Ίσως ο κόσμος του μέλλοντος να μη σωθεί από μεγαλύτερα συστήματα.
Ίσως σωθεί από μικρές κοινότητες αληθινών ανθρώπων.
Από σπίτια που θα ανοίγουν ξανά.
 Από τραπέζια όπου οι άνθρωποι θα τρώνε μαζί χωρίς βιασύνη.
 Από ενορίες που θα γίνουν ξανά οικογένειες.
 Από νέους που θα τολμήσουν να ζήσουν διαφορετικά.
 Από ανθρώπους που θα αρνηθούν να αφήσουν τον αδελφό τους μόνο μέσα στη νύχτα.
Γιατί όσο περισσότερο το σκέφτομαι, τόσο περισσότερο πιστεύω πως η αληθινή επανάσταση των επόμενων χρόνων θα είναι η επιστροφή στην κοινότητα.
Η επιστροφή στο πρόσωπο.
Η επιστροφή στην παρουσία.
Και ίσως γι’ αυτό ακόμη δεν απελπίζομαι.
Παρόλο που βλέπω τη μοναξιά να μεγαλώνει.
 Παρόλο που βλέπω ανθρώπους εξαντλημένους.
 Παρόλο που βλέπω έναν κόσμο να βυθίζεται όλο και περισσότερο μέσα σε εικονικές πραγματικότητες.
Δεν απελπίζομαι.
Γιατί θυμάμαι ότι ο Χριστός δεν εγκατέλειψε ποτέ τον άνθρωπο μέσα στην πτώση του.
Δεν εγκατέλειψε τον Αδάμ έξω από την Εδέμ.
 Δεν εγκατέλειψε τον παραλυτικό στη Βηθεσδά.
 Δεν εγκατέλειψε τους πρώτους χριστιανούς μέσα στις αυτοκρατορίες.
 Δεν εγκατέλειψε τους ανθρώπους των παλιών ενοριών μέσα στην τυραννία και στη φτώχεια.
Και δεν θα εγκαταλείψει ούτε τον σημερινό άνθρωπο μέσα στην ψηφιακή του μοναξιά.
Γιατί όσο υπάρχει έστω και ένας άνθρωπος που ακόμη ψάχνει αληθινό πρόσωπο, όσο υπάρχει έστω και ένα τραπέζι όπου σπάζει άρτος με αγάπη, όσο υπάρχει έστω και μία κοινότητα που αρνείται να αφήσει τον άνθρωπο να γίνει αριθμός, η ελπίδα δεν θα πεθάνει.
Και βαθιά μέσα μου πιστεύω πως ίσως αυτή να είναι η αρχή της επιστροφής.
Η στιγμή που ο άνθρωπος θα κουραστεί επιτέλους από την ψευδαίσθηση και θα αρχίσει ξανά να αναζητά τον αδελφό του.
Και όσο πλησιάζω στο τέλος αυτού του λόγου, τόσο περισσότερο αισθάνομαι πως στην πραγματικότητα δεν μιλάμε μόνο για την τεχνολογία, ούτε μόνο για τον ψηφιακό μετασχηματισμό, ούτε μόνο για την αλλοίωση των κοινωνιών μας.
Μιλάμε για μια βαθιά υπαρξιακή πείνα.
Για την πείνα του ανθρώπου να αγαπηθεί χωρίς να χρησιμοποιηθεί. 
Να ακουστεί χωρίς να αξιολογηθεί.
 Να υπάρξει χωρίς να μετατραπεί σε αριθμό.
Να ανήκει κάπου χωρίς να χρειάζεται να φορέσει μάσκα.
Και πολλές φορές αναρωτιέμαι αν τελικά ολόκληρη η ιστορία του ανθρώπου είναι μια αδιάκοπη αναζήτηση επιστροφής στην χαμένη κοινωνία της Εδέμ. Μια νοσταλγία του Παραδείσου που παραμένει θαμμένη μέσα μας ακόμη κι όταν δεν το καταλαβαίνουμε.
Γιατί ο άνθρωπος μπορεί να ξεχάσει τον Θεό με το μυαλό του, αλλά η καρδιά του συνεχίζει να Τον αναζητά μέσα από κάθε δίψα για αγάπη, για ομορφιά, για αλήθεια, για κοινότητα.
Και ίσως γι’ αυτό πονά τόσο πολύ η μοναξιά.
Γιατί δεν είναι απλώς ψυχολογική κατάσταση.
 Είναι υπαρξιακή πληγή.
Είναι η μνήμη της χαμένης κοινωνίας.
Γι’ αυτό και ο σύγχρονος άνθρωπος, παρόλο που περιβάλλεται από ατελείωτες δυνατότητες επικοινωνίας, συχνά αισθάνεται πιο έρημος από ποτέ. Γιατί βαθιά μέσα του γνωρίζει ότι τίποτε εικονικό δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη ζεστασιά της πραγματικής παρουσίας.
Καμία οθόνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει ένα χέρι που κρατά το δικό σου όταν πονάς.
 Καμία ψηφιακή πλατφόρμα δεν μπορεί να αντικαταστήσει το βλέμμα ενός ανθρώπου που σε ακούει πραγματικά.
 Καμία τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη θυσιαστική αγάπη ενός ανθρώπου που μένει δίπλα σου μέσα στη νύχτα.
Και όσο περισσότερο ο κόσμος προσπαθεί να υποκαταστήσει αυτές τις αλήθειες με λειτουργικότητες και εικονικές εμπειρίες, τόσο περισσότερο η ψυχή θα συνεχίζει να αιμορραγεί.
Γι’ αυτό νιώθω τόσο βαθιά μέσα μου ότι η εποχή μας δεν χρειάζεται απλώς περισσότερη τεχνολογία.
Χρειάζεται περισσότερη καρδιά.
Χρειάζεται ανθρώπους που θα θυμηθούν ξανά τι σημαίνει:
να κάθεσαι δίπλα σε έναν άρρωστο χωρίς να βιάζεσαι,
να ακούς έναν πονεμένο χωρίς να κοιτάζεις συνεχώς αλλού,
να μοιράζεσαι άρτο,
 να προσεύχεσαι μαζί με άλλους ανθρώπους,
 να ανοίγεις χώρο στη ζωή σου για τον αδελφό.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο προφητικό μήνυμα των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων προς τον σημερινό κόσμο.
Ότι ο άνθρωπος δεν θεραπεύεται με οργάνωση.
 Θεραπεύεται με αγάπη.
Δεν σώζεται με συστήματα.
 Σώζεται με κοινωνία προσώπων.
Δεν ανασταίνεται με πρόοδο.
 Ανασταίνεται όταν ξαναβρίσκει τον Θεό και τον αδελφό.
Γι’ αυτό και συγκλονίζομαι όταν σκέφτομαι εκείνη τη φράση από τις Πράξεις:
«Ην αυτών η καρδία και η ψυχή μία.»
Μία καρδιά.
 Μία ψυχή.
Όχι γιατί εξαφανίστηκε η προσωπικότητα του καθενός.
 Αλλά γιατί η αγάπη νίκησε τον φόβο της απομόνωσης.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγάλο θαύμα που χρειάζεται σήμερα ο κόσμος.
Όχι να γίνουν οι άνθρωποι πιο ισχυροί.
 Αλλά να γίνουν ξανά αδελφοί.
Γιατί βαθιά μέσα μου πιστεύω πως ο άνθρωπος δεν αντέχει να ζει μόνο ως άτομο. Κάποια στιγμή κουράζεται. Σπάει. Παγώνει εσωτερικά. Και τότε αρχίζει να αναζητά ξανά κοινότητα ακόμη κι αν δεν ξέρει πώς να την ονομάσει.
Το βλέπω ήδη σε μικρές κινήσεις ανθρώπων που διψούν για αλήθεια. Σε νέους που κουράστηκαν από την επιφανειακή ζωή. Σε οικογένειες που προσπαθούν να ξαναβρούν το κοινό τραπέζι. Σε ενορίες που προσπαθούν να γίνουν ξανά τόποι σχέσης. Σε ανθρώπους που ανοίγουν το σπίτι τους για έναν μόνο άνθρωπο που πονά.
Και εκεί, μέσα σε αυτές τις μικρές πράξεις, νιώθω πως αρχίζει ξανά να ανασαίνει η αληθινή ανθρωπότητα.
Όχι μέσα στον θόρυβο.
 Αλλά μέσα στην παρουσία.
Όχι μέσα στη μαζικότητα.
 Αλλά μέσα στο πρόσωπο.
Και τότε θυμάμαι ξανά τον παραλυτικό της Βηθεσδά.
Χρόνια ολόκληρα περίμενε κάποιον να τον κρατήσει.
 Κάποιον να τον δει.
 Κάποιον να τον αγαπήσει αρκετά ώστε να μην τον αφήσει μόνο.
Και ίσως, αν είμαστε ειλικρινείς, βαθιά μέσα μας όλοι κουβαλάμε κάτι από εκείνον τον άνθρωπο.
Όλοι κάποτε ψιθυρίσαμε:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»                                 
Αλλά ίσως η μεγαλύτερη ελπίδα να βρίσκεται ακριβώς εδώ:
ότι ο Χριστός συνεχίζει ακόμη να περπατά μέσα στον κόσμο αναζητώντας αυτούς που έμειναν μόνοι.
Και συνεχίζει να καλεί τον άνθρωπο να γίνει απάντηση στην κραυγή του αδελφού του.
Και τώρα, καθώς αυτός ο λόγος πλησιάζει στο τέλος του, αισθάνομαι μέσα μου κάτι παράξενο. Σαν να στέκομαι ανάμεσα σε δύο κόσμους. Από τη μία, ο κόσμος της ταχύτητας, των οθονών, των αδιάκοπων πληροφοριών, της ψηφιακής μοναξιάς. Και από την άλλη, ένας άλλος κόσμος πιο αθόρυβος, πιο βαθύς, σχεδόν ξεχασμένος. Ένας κόσμος όπου ακόμη υπάρχει κοινό τραπέζι, κοινή προσευχή, κοινός άρτος και ανθρώπινη παρουσία.
Και μέσα μου γεννιέται μια ερώτηση που δεν με αφήνει να ησυχάσω:
ποιον κόσμο θα επιλέξει τελικά ο άνθρωπος;
Θα επιλέξει έναν πολιτισμό όπου όλα λειτουργούν αλλά τίποτε δεν αγαπά; Έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος θα είναι συνεχώς συνδεδεμένος αλλά εσωτερικά εγκαταλελειμμένος; Έναν κόσμο όπου η ψυχή θα λιμοκτονεί πίσω από άπειρες δυνατότητες και εικονικές εμπειρίες;
Ή θα τολμήσει να επιστρέψει ξανά στο πρόσωπο;
Γιατί βαθιά μέσα μου πιστεύω πως όλη αυτή η εποχή είναι τελικά μια μεγάλη δοκιμασία για την καρδιά του ανθρώπου. Μια δοκιμασία που θα φανερώσει αν ο άνθρωπος θέλει ακόμη να αγαπά αληθινά ή αν θα αρκεστεί σε υποκατάστατα αγάπης.
Και όσο περισσότερο σκέφτομαι τα λόγια των Πράξεων των Αποστόλων, τόσο περισσότερο νιώθω πως δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν αλλά και στο μέλλον. Σαν να μας περιμένουν ακόμη εκείνες οι πρώτες κοινότητες. Σαν να μας καλούν μέσα από τους αιώνες να θυμηθούμε ότι ο άνθρωπος δεν σώζεται μόνος.
«Ην αυτών η καρδία και η ψυχή μία.»
Τι φοβερός λόγος μέσα στη σημερινή διάσπαση.
Μία καρδιά.
 Μία ψυχή.
Όχι επειδή οι άνθρωποι έγιναν ίδιοι, αλλά επειδή έμαθαν να αγαπούν ο ένας τον άλλον περισσότερο από τον εαυτό τους.
Και ίσως τελικά αυτή να είναι η μόνη αληθινή απάντηση στην ψηφιακή ερημιά της εποχής μας.
Όχι η φυγή από τον κόσμο. 
Αλλά η μεταμόρφωση του τρόπου που υπάρχουμε μέσα σε αυτόν.
Να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία χωρίς να παραδίδουμε σε αυτήν την ψυχή μας.
 Να μη χάνουμε τη σιωπή.
 Να μη χάνουμε το βλέμμα.
 Να μη χάνουμε το άγγιγμα.
 Να μη χάνουμε το τραπέζι.
 Να μη χάνουμε την Εκκλησία ως κοινότητα ζωντανών ανθρώπων.
Γιατί η Εκκλησία δεν είναι ιδέα.
 Δεν είναι μηχανισμός.
 Δεν είναι απρόσωπος θεσμός.
Είναι τόπος σχέσης.
 Τόπος παρουσίας.
 Τόπος όπου ο άνθρωπος παύει να είναι μόνος.
Και όσο περισσότερο το καταλαβαίνω αυτό, τόσο περισσότερο νιώθω πως η μεγαλύτερη ανάγκη του μέλλοντος δεν θα είναι μόνο η τεχνολογική επιβίωση αλλά η πνευματική και ανθρώπινη επιβίωση.
Ποιος θα μείνει δίπλα στον ηλικιωμένο;
 Ποιος θα ακούσει τον νέο που καταρρέει εσωτερικά;
 Ποιος θα σταθεί δίπλα στον άρρωστο;
 Ποιος θα ανοίξει το σπίτι του;
 Ποιος θα θυμηθεί το όνομα του γείτονα;
 Ποιος θα καθίσει ξανά στο ίδιο τραπέζι χωρίς να βιάζεται;
Ίσως εκεί θα κριθεί τελικά ολόκληρος ο πολιτισμός μας.
Όχι στο πόσο «έξυπνος» έγινε.
 Αλλά στο αν παρέμεινε ανθρώπινος.
Και τότε η σκέψη μου επιστρέφει ξανά στον Χριστό.
Στον Χριστό που πάντοτε πλησίαζε τους μόνους.
 Τους ξεχασμένους.
 Τους πληγωμένους. 
Εκείνους που είχαν πάψει να πιστεύουν ότι κάποιος θα τους δει πραγματικά.
Και νιώθω βαθιά μέσα μου πως ακόμη και σήμερα, μέσα σε αυτή τη νέα ψηφιακή Βηθεσδά, ο Χριστός συνεχίζει να περπατά ανάμεσα στους ανθρώπους και να αναζητά εκείνον που ψιθυρίζει μέσα στο πλήθος:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Μόνο που τώρα η απάντησή Του δεν θέλει να έρθει μόνο ως θαύμα.
Θέλει να έρθει και μέσα από εμάς.
Μέσα από ανθρώπους που θα αρνηθούν να αφήσουν τον αδελφό τους μόνο.
 Μέσα από μικρές κοινότητες αγάπης.
 Μέσα από ενορίες που θα ξαναγίνουν οικογένειες.
 Μέσα από τραπέζια όπου θα σπάζει ξανά άρτος με ευγνωμοσύνη.
 Μέσα από ανθρώπους που θα κοιτάξουν ξανά ο ένας τον άλλον στα μάτια και θα πουν:
«Είμαι εδώ.»
Και τότε βλέπω μέσα μου εκείνη την τελευταία εικόνα.
Έναν κόσμο κουρασμένο από θόρυβο, ταχύτητα και μοναξιά.
Και μέσα σε αυτόν τον κόσμο, ένα μικρό τραπέζι φωτισμένο από ζεστό φως.
Δύο άνθρωποι κάθονται απέναντι ο ένας από τον άλλον.
Δεν κρατούν κινητά.
 Δεν κοιτούν οθόνες.
 Δεν βιάζονται.
Κόβουν τον άρτο.
 Μιλούν αληθινά.
 Δακρύζουν.
 Προσεύχονται μαζί.
Και ξαφνικά, μέσα σε αυτή την απλή στιγμή, όλη η ψευδαίσθηση του ψηφιακού παραδείσου αρχίζει να καταρρέει.
Γιατί ο άνθρωπος ανακαλύπτει ξανά αυτό που έχασε.
Το πρόσωπο.
 Τον αδελφό.
 Την κοινότητα.
 Την παρουσία.
Και μέσα στο βλέμμα του άλλου συναντά ξανά τον ίδιο τον Χριστό.
Και τώρα καθώς αφήνω και την τελευταία αυτή λέξη να πέσει μέσα στη σιωπή, νιώθω σαν να φτάσαμε μαζί στην άκρη ενός μεγάλου ποταμού. Σαν να περπατήσαμε μέσα από ερείπια και μνήμες, μέσα από τις Πράξεις των Αποστόλων και την παλιά Αθήνα του Παναγή Σκουζέ, μέσα από τον χαμένο Παράδεισο και την ψηφιακή Εδέμ, μέσα από τη Βηθεσδά και την κραυγή του παραλυτικού, μέσα από τις πληγές του σύγχρονου ανθρώπου που σπαράζει χωρίς φωνή μέσα στον θόρυβο του κόσμου.
Και τώρα μένει μόνο αυτό:
η καρδιά.
Γιατί στο τέλος όλα εκεί καταλήγουν.
Όχι στα συστήματα.
 Όχι στις ιδεολογίες.
 Όχι στις τεχνολογίες.
 Όχι στις υποσχέσεις των ανθρώπων.
Αλλά στην καρδιά.
Στο αν η καρδιά θα παραμείνει ικανή να αγαπά. 
Στο αν θα συνεχίσει να θυμάται.
 Στο αν θα αντέξει να μείνει ανθρώπινη μέσα σε έναν κόσμο που συνεχώς την πιέζει να γίνει κάτι λιγότερο.
Και όσο κοιτώ μέσα μου όλη αυτή τη διαδρομή, τόσο περισσότερο καταλαβαίνω πως ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι η τεχνολογία.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι να ξεχάσουμε ο ένας τον άλλον.
Να συνηθίσουμε τόσο πολύ στη μοναξιά ώστε να πάψουμε να φωνάζουμε. 
Να παγώσει τόσο πολύ η ψυχή ώστε να μη διψά πλέον για αληθινή παρουσία.
 Να αποδεχθούμε έναν κόσμο χωρίς κοινότητα, χωρίς κοινό άρτο, χωρίς κοινή προσευχή, χωρίς πρόσωπο.
Τότε θα έχει χαθεί το πιο ιερό πράγμα.
Όχι ο πολιτισμός.
Ο άνθρωπος.
Γι’ αυτό βαθιά μέσα μου πιστεύω πως όλος αυτός ο λόγος ήταν τελικά μια κραυγή υπέρ του ανθρώπου. Μια υπενθύμιση ότι δεν γεννηθήκαμε για να υπάρχουμε μόνοι. Δεν πλαστήκαμε για να γίνουμε αριθμοί μέσα σε συστήματα. Δεν δημιουργηθήκαμε για να ζούμε απομονωμένοι πίσω από οθόνες, φοβισμένοι, εξαντλημένοι, πνευματικά άστεγοι.
Πλαστήκαμε για κοινωνία.
Για αγάπη. 
Για παρουσία.
 Για θυσία.
 Για κοινότητα.
 Για Εκκλησία.
 Για τον Θεό και τον αδελφό.
Και ίσως τελικά εκεί να κρύβεται όλο το μυστήριο της σωτηρίας.
Ότι ο Χριστός δεν ήρθε μόνο να θεραπεύσει μεμονωμένα τον άνθρωπο αλλά να ενώσει ξανά ό,τι διαλύθηκε από την πτώση.
Να ενώσει άνθρωπο με Θεό.
 Άνθρωπο με άνθρωπο.
 Καρδιά με καρδιά.
Γι’ αυτό και ακόμη πιστεύω στις μικρές κοινότητες φωτός.
Σε ένα σπίτι που ανοίγει.
 Σε έναν άνθρωπο που ακούει.
 Σε μια ενορία που γίνεται οικογένεια.
 Σε έναν νέο που δεν φοβάται να αγαπήσει αληθινά.
 Σε έναν άνθρωπο που κάθεται δίπλα σε έναν άρρωστο χωρίς να κοιτάζει το ρολόι.
 Σε ένα τραπέζι όπου κόβεται ο άρτος με ευγνωμοσύνη και προσευχή.
Εκεί αναπνέει ακόμη η Βασιλεία του Θεού.
Όχι στον θόρυβο.
 Αλλά στην παρουσία.
Και τώρα, στο τέλος αυτού του δρόμου, αισθάνομαι μέσα μου εκείνη τη μεγάλη σιωπή που έρχεται ύστερα από τα δάκρυα. Όχι τη σιωπή της απουσίας. Τη σιωπή της αλήθειας.
Και μέσα σε αυτή τη σιωπή ακούω ακόμη τη φωνή του παραλυτικού:
«Άνθρωπον ουκ έχω.»
Μα αυτή τη φορά δεν ακούγεται μόνη.
Γιατί μέσα από τους αιώνες έρχεται η απάντηση του Χριστού.
Και έρχεται και μέσα από κάθε άνθρωπο που αρνείται να αφήσει τον αδελφό του μόνο.
Μέσα από κάθε ψυχή που ακόμη θυμάται.
 Που ακόμη πονά.
 Που ακόμη αγαπά.
Και τότε καταλαβαίνω κάτι που με συγκλονίζει μέχρι τα βάθη της υπάρξεώς μου:
Ίσως ο αληθινός αντίχριστος κάθε εποχής να είναι τελικά ό,τι προσπαθεί να διαλύσει το πρόσωπο και την κοινωνία της αγάπης.
Και ίσως η αληθινή ομολογία πίστεως να είναι να παραμένεις άνθρωπος.
Να παραμένεις αδελφός.
Να παραμένεις ικανός να δακρύζεις για τον άλλον.
Να μπορείς ακόμη να λες:
«Δεν θα σε αφήσω μόνο.»
Κι έτσι θέλω να τελειώσει αυτός ο λόγος.
Όχι με φόβο.
Αλλά με ελπίδα.

Γιατί όσο υπάρχει έστω και ένας άνθρωπος που συνεχίζει να αγαπά αληθινά, όσο υπάρχει έστω και ένα σπίτι όπου ανάβει ένα κερί και προσεύχονται μαζί άνθρωποι, όσο υπάρχει ακόμη μια καρδιά που δεν παραδόθηκε ολοκληρωτικά στην ψυχρότητα αυτού του κόσμου, τότε το φως δεν έχει σβήσει. Και ο Χριστός συνεχίζει ακόμη να περπατά ανάμεσά μας, αναζητώντας εκείνον που χάθηκε μέσα στο πλήθος, εκείνον που κουράστηκε, εκείνον που πίστεψε πως έμεινε μόνος.
Και σκύβει επάνω του αθόρυβα και του ψιθυρίζει:

«Δεν είσαι μόνος.
 Είμαι εδώ.»

 

Φλέγων Νηρεύς